Узган елның соңгы аенда, бәйрәм ыгы-зыгысы башланган мәлдә «Казан» милли-мәдәни үзәгендә үткән бер конференциядә булырга, анда сөйләнгән акыллы сүзләрне тыңларга туры килде. «Ислам террорчылыкка каршы» дип атала иде ул. Бераз уй­ланып йөргәч, ни-нәрсә күргән-ишеткәннәремне һәм үземнең тәэсирләремне ничек булса — шулай, сыйпамыйча-тарамыйча гына сиңа да җиткерергә булдым, Укучы. Димәк, кемнәрнеңдер хәтерен калдырмыйм, дип, фикерләремне шәхси цензура кай­чым белән кискәлисе-тураклыйсы да, кәнфит кәгазенә төреп торасы да түгел.

Борнай мәчете — Әхтәмов урамы, 7 йорт адресы буенча урнашкан чагыш­тырмача кечкенә генә бина. Ләкин, шуңа да карамастан, әлеге мәчетнең дивар­лары олы бер тарихны саклый — ул Казанның иң борынгы биналарының берсе Инде якынлашып килүче Яңа елда аның салынуына 140 ел була, ә бу якынча бер гасыр ярымлык гомер, 4-5 буынлык хәтер дигән сүз... Ике ватан сугышы, револю­ция, совет заманы кыенлыкларын кичергән бу тарихи һәйкәл бүген дә Казаныбыз халкын һәм кунакларны үзенең мәһабәтлеге, гүзәллеге белән сокландыра. Мөгаен ул — архитектура ягыннан тыйнак, әмма язмышы иң бәхетле мәчетләрнең бер­седер. Әмма барын да эзлекле рәвештә карап узыйк
Борнай мәчете өченче Җәмигь мәчете булып санала. Аның мәйданы, әйткәнебезчә, чагыштыр­мача кечкенә — никах мәҗлесе яки башка дини йола бәйрәмнәре оештырган очракта, биредә күп булмаган кешелек урыны гына бар... Шуңа да карамастан, эче гаять якты; төсләр палитрасы, үзенчәлекле бизәкләр — барысы да үзара эчке пространствоны матурлатып тора.

Бүген татар милләте тарих тәгәр­мәченең яңа бер әйләнеше алдында тора. Нәкъ моннан күп еллар элекке кебек үк, без бүген дә телебезне, тарихыбызны, мәдәниятебезне һәм, ахыр чиктә үзебезне милләт буларак сак­лап калу өчен көрәшергә тиешбез.

Коммунизм төзегәндә көнчелек ке­бек тискәре сыйфатларга урын булмаска тиеш, дип исәпләнгән, күрәсең — күрше күршесен саткан Сталин заманнарын сурәтләгәндә, моны я кешеләрнең идео­логия тәэсиренә бирелүе, я үз гаиләсен саклап калырга тырышуы, я ниндидер тәгаен бер вакыйга өчен үч алуы белән аңлатырга тырышканнар. Шул явыз әләкләрнең, ялаларның нигезендә гап-гади көнчелек тә ятарга мөмкин булуына исә күп очракта күз йомганнар.