Ислам

Мәгълүм булганча, Ислам дине, фәлсәфи, идеологик, хокукый һәм әхлакый дин буларак, безнең тарихыбызда зур урын алып тора һәм халкыбыз тормышында әһәмиятле рухи корал хезмәтен үти.
Ислам дине, мәҗүсилек чорында хөкем сөр­гән буталчыклыкны бетереп, кеше тормышын турыдан-туры Алла белән бәйли, мондый бәй­ләнештә кеше үзенә рухи таяныч таба. Ул, мә­җүсилектәге кыргыйлыкка каршы эзлекле көрәшеп, рәхимсезлек, кансызлык һәм көчләү күренешләренең юкка чыгуына ирешә, тор­мышта яңа, югары рухи кыйммәтләр тантана­сы өчен юл ача. Барлык мөселман дөньясын­дагы кебек үк, болгар татарларында да кеше тормышы һәрдаим ислам рухы белән өретелеп килә һәм шәригать кануннары белән билге­ләнә. Ислам, билгеле булганча, гаделлек, мәр­хәмәтлелек, шәфкатьлелек, мәхәббәт, әхлакый камиллек идеалларын алга сөрә. Шушы идеал­лар халкыбыз тормышының нигезен тәшкил итә башлый, нәтиҗәдә кешеләр уй-фикерлә-рен, омтылышларын яхшырта. Бу исә аларны ялгыш адымнар ясаудан, явызлык кылудан саклап килә.
Ислам динен кабул иткәч, болгарларга шул вакытта дөнья күләмендә алдынгылар рәтендә торган гарәп-мөселман мәдәнияте тәэсире көчәя, алар гарәп язуын кабул итә. Гарәпчә яза белү һәм гарәп телендә аралашырга омтылу Идел-Чулман буенда яшәгән бабаларыбызга заманның югары казанышы саналган ислам мәдәнияте, гарәп телендә язылган әдәби һәм фәнни әсәрләр белән танышу мөмкинлеге ту­дыра. Нәтиҗәдә Болгар җирендә яңа мәдә­ният формалаша һәм үсә, фәнни-фәлсәфи фи­кер барлыкка килә, илаһият гыйлеменә кагы­лышлы хезмәтләр, фәлсәфи трактатлар, матур әдәбият әсәрләре иҗат ителә.
Болгарлар арасында уку-укыту эше билге­ле бер тәртиптә салына, ислам динен тирәнтен өйрәтү өчен мәктәп-мәдрәсәләр барлыкка килә. Мәчетләр каршындагы мәктәп-мәдрәсә­ләрдә, дин сабагы белән беррәттән, дөньяви фәннәр дә укытыла. Гарәп сәяхәтчесе Әл-Гарнатиның үз улын ерак Андалузиядән Болгар җиренә алып килеп укытуы үзе генә дә мәга­риф эшенең нинди югарылыкта булуын күр­сәтеп тора.
Ислам өйрәтмәләрендә гыйлем төшенчә­сенә гаять зур әһәмият бирелгән. Гыйлем һәм аңа тамырдаш сүзләр Коръәндә 750 мәртәбә кулланылган. Мөхәммәд пәйгамбәр дә гыйлем­нең зур әһәмияткә ия булуы турында еш кабат­лаган. Гыйлемгә омтылыш һәр мөселманның мәҗбүри бурычы дип игълан ителгән. Бар нәр­сәне эченә алган Аллаһы гыйлеме мәңгелек саналган. Гыйлемлелек Аллаһы кодрәтенең бер сыйфаты дип өйрәтелә. Кешенең белеме дөньяви дә, рухи-дини дә була алган. Берен­чесе «белек» дип аталган. Гыйлемлелек берен­че чиратта ислам йолаларын үзләштерүне, ру­хи аңга килүне, мәсьәләләрне эзлекле фикер­ләү белән төшенүне үз эченә алган. Гыйлемлелек һәрчак белемгә ирешүне күздә тоткан.
Мөселман дөньясында ислам гыйлемен һәм фәлсәфәсен үстерүгә, баетуга зур өлеш керт­кән мәшһүр галимнәр Ягъкуб ибне Исхак әл-Кинди, Зәкәрия әр-Рази, Фараби, Ибне Сина, Ибн Туфәил, Ибн Рөшднең хезмәтләре бик кыйммәтле. Татар галимнәре, мәгърифәтчелә­ре, дин әһелләре җәмгыятьтәге сыйнфый ти­гезсезлекне, җәбер-золымны һәр кешегә аң-белем, яхшы тәрбия биреп бетерергә мөмкин дип карадылар. Бу фикер урта гасырлардан алып XX гасыр башына кадәр татар әдәбия­тында һәм мәгърифәтендә яшәвен дәвам итте, шунлыктан күпсанлы дидактик рухлы үгет-нәсыйхәткә нигезләнгән әсәрләр мәйданга килде. «Тәхзиб-әхлак» — «Әхлак төзәтү» тема­сы күренекле татар мәгърифәтчеләре Габден-насыйр Курсави (1776 — 1812), Габдерәхим Утыз Имәни (1754 — 1834), Шиһабетдин Мәрҗани (1818 — 1889), Мифтахетдин Акмулла (1831 — 1895), Каюм Насыйри (1825 — 1903) һәм тагын бик күп галим һәм әдип, мәгърифәт­че иҗатында төп урынны алып торды.
Бүген исә Коръән Кәримне, Көнчыгыш мө­селман әдәбиятын тирәнтен өйрәнеп изге га­мәлләр кылучы олуг галим һәм дин эшлеклесе Харис хәзрәт Салихҗан традицияләрне дәвам итә.
Харис ага Салихҗан — күренекле дин әһеле, Россия Гуманитар фәннәр академиясенең шә­рәфле әгъзасы, күпсанлы китап авторы.
Ул, кешеләрдә яхшы әхлак сыйфатлары тәрбияләсәк, җәмгыять алга китәр, кешеләр мәгърифәтле булсалар, бер-берсенә явызлык кылмаслар дигән уй-хыяллар белән канатла­нып яши, моңа ирешү өчен изге гамәлләр кыла. Аның иҗатында балаларны укыту-тәрбияләү, аларга шәхес итеп карау, аларны хөрмәт итү, балада кечкенәдән үк тән һәм рух чисталыгын тәрбияләү темалары иң мөһим булып тора. Ә инде күптән түгел Татарстан китап нәшриятын­да басылып чыккан «А. Пушкин, Т. Тукай иҗа­тында Коръән вә бүгенге рухи тәрбиянең бер мәсьәләсе» дигән китабы җәмәгатьчелек тара­фыннан бик җылы кабул ителде. Харис хәзрәт бу китапның һәр битенә күңел җылысын, тән-җан сафлыгын салган.
Ул әлеге хезмәтендә, әдәбият, мәгърифәт тарихында беренче буларак, бөек рус шагый­ре А.С.Пушкин һәм мәшһүр татар шагыйре Габ­дулла Тукай иҗатларында Коръән Кәримнең чагылышын-бирелешен бик тәфсилләп һәм ти­рәнтен аңлата, аңа гыйльми-текстологик ана­лиз ясый. Харис хәзрәт А.С.Пушкинның «Подражание Корану» дигән поэмасын татар теленә тәрҗемә итеп, аны Коръәндәге аятьләр белән чагыштырып, бөек шагыйрьнең Коръән Кәрим­не яхшы белгәнлеген һәм үзенең әлеге шигъ­ри әсәрен аның нигезендә язганлыгын дә­лилли.
Харис хәзрәт Салихҗанның А.Пушкин шә­җәрәсен өйрәнүе дә аерым игътибарга лаек. Бактың исә, аның нәселе, мөселман өммә­теннән булып, Мәккәдән Эфиопиягә күчкән гарәпләргә барып тоташа икән. Пушкин баба­сының атасы (тарихка «Петр I нең гарәбе» бу­лып кергән) Ганнибал мөселман булган. Ибра­һим Ганнибал Эфиопиянең Лагана шәһәрендә туган. Россия илчесе 10 яшьлек Ибраһимны Төркиядә сатып алып, аны Петр патшага бүләк иткән. Аңа Ибраһим (Абрам) Петрович Ганни­бал исемен Петр I биргән. Ганнибаллар буы­ны Псковтан ерак түгел урнашкан Петровское авылында яшәгән. А.Пушкин бу хакта үзе дә горурлык хисе белән бәян итә:
Петр төзегән авылда,
Патша, бикәләрнең сөйгән колы,
Еракларга яшеренгән минем
Бабамның да бабасы — гарәп улы.
Харис хәзрәт А.Пушкинның Коръән Кәрим­нән илһам алып иҗат итүен төгәл мисаллар аша эзлекле рәвештә дәлилли. Ул безне олуг ша­гыйрьнең иҗат бөеклеге рухи тамырларга ни­гезләнүенә инандыра. Мәшһүр шагыйребез Габдулла Тукайның да олы иҗаты Коръән аять­ләре, хәдисләре һәм, гомумән, ислам дине бе­лән сугарылганлыгын, гомумкешелек әһәмия­тенә ия икәнлеген бик күп дәлил белән исбат­лый, аңа гыйльми анализ ясый. Пушкин үзенең 9 шигырендә Коръәннең 75 аятен тәсвир кыл­ган кебек үк, олуг шагыйребез Тукайның да үз иҗатында күп мәртәбәләр Коръән Кәримгә мө­рәҗәгать итүен дәлилләп кенә калмыйча, әле­ге ике әдип иҗаты аша Коръән аһәңнәре го­мумкешелек аһәңнәре булып әверелүен дә ачыклый. Дөнья тарихындагы Гете, Гейне, Пуш­кин, Жуковский, Лермонтов, Тукай иҗатында­гы бөек гуманистик идеяләр, аерым алганда мескеннәр, фәкыйрьләр, тол-ятимнәр хакын яклау, халыкчанлык, аларның әсәрләренең бүген дә актуаль яңгырашы Коръән аятьлә­реннән килә дигән фикер дә үткәрә Харис хәзрәт. Бу — фәндә ачыш буларак кабул ите­лергә тиешле яңа фикер, яңача караш. Җыеп кына әйткәндә, Харис хәзрәт Салихҗанның әлеге китабы — яшь буын вәкилләре өчен генә түгел, ә бәлки педагогика, мәгариф һәм дин тарихы, әдәбият укыту теориясе һәм методи­касы өлкәсендә эшләүче олы галимнәребез өчен дә зур һәм саллы табыш булып тора. Ха­рис хәзрәт Салихҗанның «Мөселман исемнә­ре» һәм «Ислам тарихы вә нигезләре», «Ислам­ның кыскача тарихы» дигән китаплары да бик актуаль һәм кирәкле. Автор аларда татар мил­ли педагогикасының теләсә кайсы чорда ис­лам диненнән аерылгысыз булуын, алдынгы карашлы галимнәр, язучылар исламның теоло­гик эчтәлеген, дөньяви чорның мөһим идеялә­ренә яраклаштыра белүен, суфичылык тәгъли­матыннан һәм ислам әдәбеннән үз идеаллары өчен кирәкле өйрәтмәләрне таба алуларын тәфсилләп яза. Аларда әхлак нормалары, мө­селманның Аллаһы Тәгалә, гаиләсе, Ватаны һәм милләте, кешелек дөньясы алдындагы һәм үз-үзенә кагылышлы вазифалары ислам дине белән бәйләп, бик җентекле каралган, мөсел­манга хас булган гүзәл әхлак сыйфатлары бәян ителгән. Чын мәгънәсендә олы казаныш бул­ган ул хезмәтләр һәр милләттәшебез өчен өстәл китабы, кыйммәтле кулланма булырлык. Аларны рус һәм башка халык телләренә дә тәрҗемә итеп, гомумкешелекнең рухи хәзи­нәсе итү дә бик мөһим!
Әнвәр ХУҖИӘХМӘТОВ,
педагогика фәннәре докторы, профессор
«Мәгариф» журналы, 6, 2009.