Ислам

Әлфия Рухулловна Мотыйгуллина Кукмара районының Сабанчы авылында туа. Туган авылында — башлангыч, Янил мәктәбендә урта белем ала. 1983 — 1988 елларда Казан дәүләт педагогия институтыңда укый, татар теле һәм әдәбияты, рус теле һәм әдәбияты укытучы­сы белгечлеге ала. Дүрт елга якын районының Нырья урта мәк­тәбендә рус теле һәм әдәбияты укытучысы булып эшли. 1992 — 1994 елларда Казан дәүләт педагогия институтының татар әдә­бияты кафедрасында аспирантурада укый, «Әмирхан Еники про­засында геройларның характерлары» дигән темага кандидатлык диссертациясе яклый, шунда эшкә калдырыла.
Ә. Мотыйгуллинаның фәнни-методик һәм тәнкыйть мәкалә­ләре «Казан утлары», «Мәгариф», «Идел» журналларында, аерым җыентыкларда еш басыла. Ул «Мәктәп китапханәсе» сериясен чы­гаруда да актив катнаша, Әмирхан Еники (II том), Фатих Хөсни (XIII том) иҗатларына багышланган китаплар аның тарафыннан әзерләнде. Әлфия Рухулловна хәзер КДПУның әдәбият кафедра­сы доценты, ул студентларга әдәбият укыту методикасын өйрәтә.
XIX гасырның икенче яртысында үсеш алган мәгърифәтчелек хәрәкәте татар дөньясына да үзгәрешләр кертә. Яңалык алып килүчеләрнең бе­ренчесе Муса Акъегетзадә була. Аның 1886 елда басылып чыккан «Хисаметдин менла» исемле әсәре автор тарафыннан «милли роман яки хикәя» дип билгеләнә. Шул рәвешле, әдип үз чорының әһәмиятле мәсьәләләренә йөз белән борылуын, заман сулышын ачарга омтылуын күрсәтә. Ул үзе яшәгән чорның үзенчәлекләрен әдәби телдә сурәтләү өчен реалистик тасвир ысулын сайлый, шул вакыттагы җирлекне, кешелек дөньясын, җир­ле халыкның теләк-омтылышларын, хыял-өметләрен ачып бирергә омтыла.
Без исә әдипнең «Хисаметдин менла» әсәрен­дәге бер юнәлешне, аның поэтикасын карап үтәрбез.
Мәгълүм булганча, поэтика бик киң төшенчә, һәм аны, нигездә, әдәбият белеме өлкәсендә эш­ләүче галимнәр өйрәнә. Күренекле рус галиме Б. Томашевский да әдәби әсәрне төзү чараларын өйрәнү поэтиканың бурычы дип саный. М. Бахтин, исә, әсәрнең төзелешен өйрәнгәндә ике әһәмият­ле моментка — «фабула» белән «сюжет»ка игъти­бар юнәлтә.
«Хисаметдин менла» романын язганда М. Акъ­егетзадә сюжет-композиция төзүнең үзенчәлек­ле алымнарын сайлый. Ул сюжетның үзәгенә бе­лем һәм белемсезлек мәсьәләләрен куя. Әдип, бо­рынгы әдәбияттан килгән традицияләргә нигез­ләнеп, әсәрнең үзәген тәшкил иткән Хисаметдин менланы идеал герой буларак ача. Әсәр Хисамет­дин менла яшәгән төбәкне тасвирлаудан башла­нып китә. Ул Россия уртасындагы «Н» авылында урта мәчеттән ерак түгел бер кечкенә йортта әни­се Зөлхая белән яши. Егет госманлы (Төркия) җир­дә укып кайткан. Укыту эшендә дә шактый алга киткән. Әмма аңа әледән-әле Бикбулат мулла кар­шы төшеп, аяк чалып тора, һәрдаим гаебен эзли.
Шул рәвешле, ике мулла арасында каршылык туа. Конфликтны тудыру өлкәсенең берсе — укыту өлкәсе булса, икенчесе — мәхәббәт сызыгы. Ике мулла арасындагы коллизиядә, мәхәббәттәге кар­шылыклар да идеяләр көрәшен ачуга хезмәт итә.
Тематик элементларны урнаштыру өлкәсендә иң әһәмиятлесе — «кертелгән тематик материал­лар арасында сәбәп-вакыт бәйләнеше булу». Ягъ­ни фабулалы әсәр тусын өчен бер-берсенә тыгыз бәйләнгән, берсен икенчесе китереп чыгаручы ва­кыйгаларның булуы шарт.
Гадәттә фабулалы хикәяләү бер-берсе белән туганлык мөнәсәбәтендә торучы яки уртак фикер белән бәйләнгән геройларны кертү нәтиҗәсендә үстерелә. Роман кысаларында төп геройны ачып бирү өчен төрле персонажлар кертелгән. Эш-гамәлләренә нигезләнеп, Хисаметдинның нечкә кү­ңелле (елап утыруы, әнисенә әтисен сагынып елыйм дип әйтә), тәвәккәл (Хәнифә белән очрашу вакытыңда), үз-үзенә ышанган (бәхәсләрдә), мил­ләт өчен борчылып яшәүче эчкерсез зат икәнлегенә ышанабыз. Аның характер сыйфатларының аерым якларын ачуга романдагы башка геройлар ярдәм итә. Аларны Хисаметдинга каршы төшүчеләр (Гали бай Җаватов, Сибгатулла, Бикбулат мулла һәм аның шәкертләре), аңа теләктәшлек белдерүче, хөрмәт итүчеләр (Зөлхая, Хәнифә, Әбүзәр бәк Дәүләтгилдиев, теләнче Мохтар, Гайса Зурколаков һәм аның әнисе Гайниҗамал) дип ике төркемгә бү­ләргә мөмкин.
Роман кысаларында автор геройлар арасында­гы мөнәсәбәтләрне ачыклауны беренче бурыч итеп куя, һәм, Әбүзәр Дәүләтгилдиев, Хисаметдин мен­ла, теләнче Мохтарлар арасындагы элемтәне: «Бу өч кешене үз халкын ярату — милләтпәрвәрлек бер­ләштерде», — дип билгеләп үтә. Шуның белән алар арасындагы идея уртаклыгын раслый. «Татарны наданлык дәрьясыннан коткарып, гыйлемнәр илә нурландыру кирәк икәненә һәр икесе бер үк дәрәҗәдә ышанучы» Әбүзәр бәк белән Хисаметдин менла Мохтарны да гадел юлга бастыруга ире­шәләр. Аның: «Сездән бик гыйбрәтле сүзләр ишет­тем, һай, ничек мин укымый калдым! Наданлык — бөек бәладер», — дигән сүзләрендә үкенү сизелә.
Әсәрдә төрле иҗтимагый катлау кешеләре мил­ли мәсьәләне чишүгә төрлечә омтылыш ясый. Хи­саметдин менла, мәсәлән, дини-агарту эшендә итагатьлек саклауны, сабырлыкны алга сөрсә, Әбүзәр бәк «мәгыйшәттә иң бөек куәт акчададыр» дип уйлый, кимчелекләрне бетерү юлын шунда күрә, Гайсә Зурколаковның әдәплелек саклаудан читкә тайпылуы иганә акчасының дөрес бүленмә­веннән канәгатьсез калу буларак кабул ителә, Мох­тар исә иң зур җитешсезлекне наданлык дип исәпли.
Хисаметдин менланы ачуга хезмәт итүче икен­че яссылык — мәхәббәт маҗаралары. Мөсафир­ханә хуҗасының кызын читтән генә күреп калган Хисаметдин аның күңелен яулау өчен төрле юллар эзләп таба. Башта очрашып, Хәнифәнең күңел кыл­ларын чиертеп карый. Кызның битараф булмавын белгәч, аның белән урамда очраша, хат алыша, вак-төяк сатучы венгр кыяфәтендә кызның тәрәзә төбенә килә. Мөселман дөньясына хас булмаган бакчада егет белән кызның очрашуы, сөйләшүе нәтиҗәсендә, алар арасында фикер уртаклыгы бу­луы да инандырырлык итеп күрсәтелә.
Романда Хисаметдин бер яссылыкта гына су­рәтләнми. Ул дини-агарту эше белән дә шөгыль­ләнә. Авылларга китап таратырга китү вакыты Хәнифәне Сибгатуллага кияүгә бирү, туй көннә­ренә туры килә. Автор шул юл белән мәхәббәтнең сыналу вакытын, кызның үз бәхете өчен көрәшен тасвирларга омтыла. Хәнифәгә дә укымышлы булу өстенә, тәвәккәллек тә хас. Ул үз туеннан качып китеп, Хисаметдинны көтә. Ике яшь кешенең бер-берсенә булган ышанычы, аларның әсәр ахырын­да бергә тату яшәвен тасвир иткән күренеш белән төгәлләнә: «Гашыйклар берәр ел «Нун» авылында зәвык белән генә, күңелле итеп тордылар, әмма икеел үтмәстән, Хисаметдин мөлкәтен сатып, Кав­казга Тифлис шәһәренә күчте һәм гаиләсен дә шун­да күчерде».
Романны бөтен әсәр буларак кабул итсәк тә, монда сюжет өзеклекләре дә очрый.
Шунысына да игътибар итәргә кирәк, эпик әсәрләрне хикәяләүнең без берничә тибын аерып чыгарабыз. Хәзерге рус тикшеренүчесе А. Я. Эсалнек болай ди: «В роли рассказчиков выступают разные лица — главный герой, второстепенный герой, несколько персонажей, субъект, не участвующий в действии и т.д.» М. Акъегетзадә әсә­рендә дә кайбер урыннарда автор исеменнән фи­керләр әйтелә. Мәсәлән, Хисаметдин белән Әбү­зәр бәк диалогын автор бик гадәти генә дәвам итеп килә дә әсәр тукымасына үз фикерен кертеп җи­бәрә: «Милли патриотизм исә, гаҗәеп эшләргә сә­бәпче булып, һәр олуг эшләрнең чыганагыдыр. Мә­сәлән, тарихка мөрәҗәгать итсәк, рус падишаһы Олуг Петрның сирәк очрый торган милләтпәрвәр адәм булганлыгын күрәбез». Шулай итеп, герой­лар белән беррәттән вакыйгаларда катнашмаган, ләкин фикерләрен әсәргә салган субъект яки ав­тор барлыгын тоябыз.
Автор фикерләрен кертүнең тагын бер юлы — өстәмә эпизодлар бирү. Ул, шуларга нигезләнеп, әсәрдә тасвирланган үзәк вакыйгаларны бәяләп тә бара. «Урамның бер читендә бишмәтләрен ябы­нып, ике хатын сөйләшерләр...» Ягъни өстәмә персонажлар сөйләшүен кертеп, әдип вакыйгаларда үзгәрешләр булачагын искәртә.
Автор шул чорның аерым шәхесләрен генә күрсәтергә омтылмый. Бу чордагы галим-голәмә­нең үзара бәхәсләрен дә тасвирлый. «Фән вә фән, мәгърифәт, гыйлем вә һөнәр кирәк дип сөйлиләр, бу ни сүз? Гыйлем вә мәгърифәтсез дә гомер итә беләбез», — дип Әбүзәр бәккә каршы төшүчеләргә ул үз фикерләрен бик ачык аңлатып бирә. Биредә исә авторның Әбүзәр бәк белән теләктәшлеге си­зелә.
Әмма әдипнең фикерләрен укучыга җиткерүче төп образ — Хисаметдин менла. Шуңа күрә автор­ның үз героена, ул әйтәсе фикерләргә тулы хокук бирүе төрле урыннардагы бәхәсләрдә ачык кү­ренә. Шундый бәхәсләрдә Хисаметдин менланың ислам диненә һәм хатын-кыз мәсьәләсенә караш­лары ачык күренә.
Әсәрнең поэтикасын өйрәнү барышында аның тел-стиль үзенчәлекләрен дә читләтеп узып бул­мый. Татар әдәби теленең тарихына күз салсак, XIX гасырда татар әдәби теленең төрекләшүен кү­рербез. Моның сәбәбен шул чорга бәйләп, ул ва­кытта татар зыялыларының, аеруча әдипләренең Төркиядә белем алуында дип карарга кирәк. Нәти­җәдә андый язучыларның әдәби әсәрләре төрек теле сүзләре һәм фонетик-грамматик формалары белән шактый гына чуарланган була. «Хисаметдин менла» романында да без андый күренешләр бе­лән очрашабыз.
Әсәрдәге тел-сурәтләү чараларын анализлау барышында авторның халык авыз иҗаты җәүһәр­ләреннән дә оста файдалануын ассызыклап узар­га кирәк.
«Ак эшләпә мамыктан, кызлар карый ярыктан,
Карамас иде ярыктан, бер күрергә зарыккан».
Күргәнебезчә, халык җырларына мөрәҗәгать итүе геройларның күңел халәтен ачуга хезмәт итә.
Шулай итеп, XIX гасырның икенче яртысында язылган Муса Акъегетзадәнең «Хисаметдин мен­ла» әсәре татар нәфис прозасын үстерү өлкәсендә ясалган беренче кыю адым буларак бәяләнергә лаек.
Укучыларның язма эш дәфтәрләренә
Поэтика (грекчадан: поэтик сәнгать) — әдәби әсәрләрдә сурәтле гәүдәләндерү чаралары систе­масы турындагы фән; әдәбият белеменең иң өлкән һәм мөстәкыйль тармакларыннан берсе. 1) Сүзнең киңәйтелгән мәгънәсендә поэтика әдәбият тео­риясе белән туры килә. 2) Киң таралган таррак мәгънәсендә поэтика — «әдәбият теориясе»нең стилистика, сюжет төзелеше, шигырь төзелеше мәсьәләләре карала торган бүлеге. 3) Еш кына бу термин аерым язучы иҗатында (мәсәлән, «Тукай поэтикасы»), аерым жанрның («роман поэтикасы») һәм хәтта билгеле бер методның (мәсәлән, «реа­лизм поэтикасы») художество үзенчәлекләрен өйрәнүгә карата кулланыла.
Антик чорда поэтика дип гомумән матур әдәби­ят турындагы тәгълимат аталган. Алга таба сән­гатьнең асылы, аның чынбарлыкка мөнәсәбәте, аның максат һәм бурычлары турындагы фикер йөртүләр философиягә, аңардан аерылып чыккан эстетикага күчәләр.
Урта гасырларда, Яңарыш чорында һәм клас­сицизм вакытларында поэтика төп игътибарын поэтик «бизәлгән» сөйләм һәм шигырь төзелеше алымнарына юнәлтә. Бу вакытта поэтика мөстә­кыйль фән булып исәпләнә, ләкин чынлыкта ул әдә­бият фәненең бер өлеше булып тора.
Әлфия Мотыйгуллина, КДПУ доценты
«Мәгариф» журналы, №1, 2005.